Karikatürcüler Derneği Izmir Temsilciliği ve Izmir Büyükşehir Belediyesi-Izfaş işbirliği ile 18-19 Kasım 2006 tarihlerinde Izmir'de gerçekleştirilen Karikatür ve Eğitim Günleri Panelinde yapılan konuşma.

KARİKATÜR ve EĞİTİM

Değerli misafirler, sevgili çizgi dostları,

Sizlerle bugün burada olmak, özellikle de "karikatür ve eğitim" konusunu konuşuyor olmak benim için çok mutluluk verici.

Konuşmamda sizlere karikatür ve eğitim ilişkisinden, ülkemizdeki gelişimi ile ilgili bazı çalışmalardan, okullarımızda, özellikle de ilköğretimin birinci kademesinde karikatürü niçin ve nasıl kullanmamız gerektiğinden bahsetmeye çalışacağım. Zamanımız kalırsa da karikatürün bir ders aracı olarak kullanılmasının karikatür sanatına ve sanatçılarına nasıl yansıyacağına değineceğim.

KARİKATÜR VE EĞİTİM

Karikatür ve eğitim konusunu iki yönden ele almak daha dogru olacaktir. Birincisi karikatür eğitimi, digeri de karikatürün eğitimde kullanilmasi. Karikatür eğitimi dedigimizde özellikle çizer yetistirmeye ve karikatür sanatini ögretmeye yönelik bir süreç akla gelmektedir. Ben sizlere karikatürcü yetistirmeye yönelik bu süreçten ziyade, eğitimde karikatürün bir ders araci olarak kullanilmasi ile ilgili bilgi vermeye çalisacagim.

KARIKATÜR VE EGITIMIN TÜRKIYEDEKI GELISIMINE ILISKIN BAZI ÇALISMALAR

90'li yillarin basinda Anadolu'nun küçük bir köyünde ögretmenlige basladigim zaman bir çok olanaktan yoksun bir ortamda eğitim vermeye çalisiyorduk. Bir gün ilkokul 2. sinifta "çevremiz ve çevremizdeki canlilar" konusunu islerken çizmis oldugum bir karikatürü ögrencilere gösterdim. Karikatürde agacin kirik dali bir insanin kolu gibi alçiya alinmisti. Bu karikatür hakkinda çocuklarin fikrini sordum. Sinifta güzel bir tartisma ortami basladi. Büyük bir çogunlugun zevkle derse katildiklarini gördüm. Karikatür üzerinde düsünüyor ve düsündüklerini ifade etmeye çalisiyorlardi. Ders süresini oldukça eglenceli, ve katilimin yogun oldugu bir sekilde tamamladiktan sonra o derste ögretmem gereken "bitkilerinde birer canli olduklari ve onlari korumamiz gerektigi" konusunu kolayca kavradiklarini gördüm.

Çesitli derslerde ve çesitli konularda yaptigim benzer çalismalar sonucunda karikatürün eğitimde yararlanilmasi gereken ama bir o kadar da ihmal edilen bir sanat dali oldugu fikri bende iyice gelisti. Daha sonra çesitli siniflarin eğitim programlarinda karikatürün nasil kullanilabilecegi, çocuk psikolojisi ile karikatür sanatinin örtüsen yönleri, karikatürün egitsel islevi ile ilgili çesitli çalismalarimiz oldu.

Ayni sekilde ögretmen-karikatürist Hasan Efe de bu konuda daha detayli ve teknik çalismalar yapti. Bu konuda yaptigi çalismalara zaten kendisi deginecektir.

Izleyen yillarda konu çok çesitli boyutlariyla bazi karikatürcüler ve kurumlar tarafindan ele alinmaya basladi. Üniversitelerde, çesitli derslerde karikatür kullanimi ile ilgili akademik çalismalar yapilmaya baslanmasi oldukça sevindiriciydi.

Geçtigimiz yil Millî Egitim Bakanligi Talim ve Terbiye Kurulu Baskanligi Ilkögretim Okullari 6,7,8. Siniflar Türkçe Dersi Ögretim Programi ve Kilavuzu 'nda, eğitim tarihimizde ilk defa karikatüre yer verdi. Bu programlarda üç karikatürümüz yer aldi.

Yine bu yil bazi pilot okullarda okutulan bakanligin ilkögretim 7. sinif Türkçe ders kitaplarinda karikatür ve iletisim konusunda bir yazimiz okuma parçasi olarak yayimlandi.

Bugün de burada bu güzel ve önemli etkinlikte biraraya geldik.

Elbette bunlar çok yeterli degil ama takdir edersiniz ki karikatürün çocuklarimizla bulusmasi adina çok önemli ve büyük adimlar.

Sunu da belirtmek isterim ki burada sadece yaptigimiz ya da tanik oldugumuz birkaç çalismadan bahsetmeye çalistim. Elbette bunlarin disinda da yapilan çalismalar ve bu alanda ugras veren bilim adamlari, karikatür sanatçilari var. Bu tür çalismalarin artmasi en büyük dilegimizdir.

EGITIMDE KARIKATÜRÜ NIÇIN KULLANMALIYIZ?

Öncelikle eğitim ve karikatür kavramlarinin tanimini yapmak istiyorum.

En yaygin tanimiyla, eğitim, bireyin davranislarinda, yasantisindan yararlanarak olumlu degismeler meydana getirme sürecidir. Bir baska deyisle bireye olumlu davranislar kazandirma sürecidir. Karikatürü de birey ve toplumdaki olumsuzluklarin, çeliskilerin yanlisliklarin, kötülüklerin elestirel bir gözle abartili çizgilerle anlatilmasi olarak tanimlayabiliriz. Karikatürcü, tipki ögretmen gibi iyiyi, güzeli dogruyu göstermeyi ve ögretmeyi hedefler.

Egitim insanin tüm yasami boyunca devam eden bir olgudur. Egitimin amacina ulasmasinda bir çok unsurun yani sira kullanilan araç ve gereçler büyük önem tasir. Yeterince anlasilamamis olsa da karikatür sanati eğitim sürecinde çok önemli bir yere sahiptir.

Bu noktada, eğitim sisteminde karikatürün bir araç olarak kullanilmasinin gerekliligini ve önemini karikatür sanatinin bazi özelliklerinden ve eğitim bilimlerinin çesitli bulgularindan yola çikarak maddeler halinde açiklamak istiyorum.

1. Yukarida belirttigimiz gibi insani elestirmek, düsündürmek ve güldürmek gibi islevleri bulunan karikatürün temelinde insanin ve toplumun eğitimi yatmaktadir. Karikatür elestiriye dayali bir sanattir. Elestiri ise sorunlarin ve olumsuzluklarin tespitini beraberinde getirir. Bu da çözüm yollarinin üretilmesi için temel gerekliliktir. Bütün bunlari mizah yoluyla yapmak ise karikatürün büyülü gücüdür.

2. Çocuklar sürekli eglence arayisi içindedirler. Çünkü gülmek ve eglenmek onlarin en önemli gereksinimlerinden biridir. Bu nedenle, karikatür mizahi yönü sayesinde çocuklarin ilgisini çeken bir sanat dalidir.

3. Çocuklarin ilgi süresi çok kisitlidir. Derslerde dikkatleri çabuk dagilir, çabuk sikilirlar. Ama dersin karikatürle islenmesi onlarin sikilmalarini engelleyecek ve daha uzun süre konsantre olmalarini saglayacaktir. Ayni zamanda o dersi sevmelerinde de önemli katkisi olacaktir.

4. Karikatürdeki espriyi bulmaya, anlamaya çalismak çocuklar için bir bulmacanin çözülmesi ya da yeni bir seylerin kesfedilmesi anlamina gelir. Ögrenciler, espriyi anlamak için zihinsel bir etkinlik göstereceklerdir. Egitimin en önemli hedefleri arasinda karsilastigi bir olay ya da bir durum karsisinda düsünebilen bireyler yetistirmektir. Dolayisiyla bu anlamda da karikatür eğitim açisindan büyük önem tasimaktadir. Ögrencilerin düsünme, algilama, anlama, fark etme gibi özellikleri karikatür sayesinde daha da gelisecektir.

5. Her ne kadar temel bir ana fikri varsa da karikatür yoruma açik bir sanattir. Ögrencilerin karikatüre bakis açisi farkli olabilecek ve ayni konuda farkli yorumlar ortaya çikabilecektir. Bu insanlar arasindaki düsünce zenginligini ve çesitliligini göstermenin yani sira, grup olarak tartismayi ve birlikte en dogru sonucu bulmayi beraberinde getirir.

6. Ögrencilerin bir karikatürü inceledikten sonra, onunla ilgili yorum yapmaya çalismalari ifade güçlerini gelistirir. Egitim programinin Türkçe derslerinde kazandirmayi amaçladigi davranislardan biri de sözlü ve yazili anlatim becerisidir. Ögrencinin, inceledigi karikatürden anladiklarini sözlü ya da yazili olarak ifade etmesi bu becerinin gelismesine önemli katki saglayacaktir.

7. Karikatür her derste ve her konuda yararlanilabilecek bir araçtir. Çünkü karikatür insani ve yasami konu alir. Hayat bilgisi, Matematik, Türkçe, Sosyal Bilgiler ve diger tüm derslerde karikatürden yararlanmak olasidir. Tabi ki buradan "bütün derslerde ve ders saati boyunca sadece karikatürle ders islenmelidir" anlami çikmamali. Bir ders hazirlik çalismalari, dersin islenisi ve degerlendirme çalismalari olmak üzere baslica üç bölümden olusur. Ögretmen bu bölümlerden herhangi birinde karikatürden yararlanabilir.

8. Konularin islenisinde, agirlikli olarak görme duyusuna hitap eden, zihinsel çabayi gerektiren bir eğitim etkinligi gerçeklesecegi için ögrenme kalici olacaktir.

9. Karikatür sayesinde çocugun muhakeme gücü gelisir. Olaylar arasinda daha kolay neden sonuç iliskisi kurabilir hale gelirler.

10. Karikatür, çocugun çevresini ve içinde yasadigi toplumu daha iyi tanimasina yardimci olur.

11. Çocugun toplumsal olaylara bakis açisini gelistirir. Bilinçlenmesini saglar.

12. Ögrencilerin elestirme, elestiriye açik olma, özelestiri yapabilme, sorunlari görebilme ve bu sorunlar için çözüm üretebilme gibi davranislar kazanmasina önemli katkida bulunur.

13. Sanata olan ilgileri artar ve estetik duygulari gelisir. Bu da bugün sik karsilastigimiz estetik kirlenmenin engellenmesi açisindan son derece önemlidir.

14. Karikatürlerde ele alinan konular üzerinde düsünmeleri, tartismalari, çesitli ülkelerden karikatürlerle karsilasmalari daha kültürlü olmalarini saglayacaktir.

15. Karikatüre ilgi duyan, karikatür yetenegine sahip olan çocuklarin ortaya çikmasina yardimci olacaktir.

Elbette bu maddeleri çogaltmak mümkün. Ama bu kadari bile karikatürün eğitimde kullanilmasinin gerekliligini bence gözler önüne sermektedir.

EGITIMDE KARIKATÜRÜ NASIL KULLANMALIYIZ?

Sinifta Yapilabilecek Etkinlikler Nelerdir?

Burada amacimiz süphesiz ki ögrencileri bir karikatürcü olarak yetistirmek degildir. Amaç karikatürü eğitimde etkin bir araç olarak kullanabilmektir. Bunun için de en önemli görev ögretmenlere düsmektedir.

Özellikle ilk siniflarda ögrenciler karikatürle tanistirilmalidir. Karikatürün ne oldugu, bir karikatürün nasil ortaya çiktigi, karikatürün amaci çocuklara kavratilmalidir.

Bir derste, önemli olan müfredatta yani eğitim programinda belirtilen amaç ve davranislarin kazandirilmasidir. Bu davranislarin kazandirilmasinda yukarida da açikladigimiz nedenlerle karikatürden faydalanmak çok büyük önem tasimaktadir

Öncelikle isleyecegi ders konusuna uygun karikatür ya da karikatürler ögretmen tarafindan önceden belirlenir. Ders saatinde, karikatür mümkünse tepegöz ve ya projektör gibi bir araçla tüm sinifin görebilecegi sekilde ögrencilere sunulmalidir. Bu olanak yoksa fotokopi vb. teknikle büyütülerek tahtaya asilir. Ayrica çogaltilarak her ögrenciye verilir.

Ögretmen karikatürü incelemeleri için sinifa belli bir süre tanir. Daha sonra da her ögrenci sözlü ya da yazili anlatim teknigiyle karikatürden anladiklarini ifade eder. Bu fikirler üzerinde tartisilarak en isabetli yorum belirlenir. Bu ayni zamanda o dersin konusudur. Ögretmen gerek görürse konuyu tekrar anlatir ve ders islenmis olur.

Ögrenciler ders bitiminde ögretmenin dagittigi örnekleri karikatür dosyalarina takarlar. Böylece her ögrencinin zamanla zengin bir karikatür arsivine sahip olmasi saglanir.

Ögretmen bir sonraki ders konusunu ögrencilere söyleyerek bu konuda karikatür bulmalari için ödevlendirebilir. Böylece çocuklar hem arastirma yapmis hem de konuya hazirlanmis olurlar.

Ayrica Görsel Sanatlar, Bireysel ve Toplu Etkinlikler gibi bazi derslerde ögrencilere isterlerse karikatür çizebileceklerini söylemek ve bazi denemeler yaptirmak mümkündür.

Bir dersin karikatürle verimli bir sekilde islenmesi ve karikatürden yeterince yararlanilabilmesi için ögretmenin dikkat etmesi gereken bazi konular vardir. Bunlari da su sekilde özetleyebiliriz;

Ögretmen Nelere Dikkat Etmelidir?

Okulda Yapilabilecek Etkinlikler Nelerdir?

Bütün bunlarin yaninda okul bünyesinde yapilan egitsel ve kültürel etkinliklerde de karikatüre yer verilebilir. Örnegin; okullarda kutlanan belirli gün ve haftalarda karikatür yarismalari düzenlenmesi, yetenekli ve istekli ögrenciler için karikatür okulu olusturularak karikatür eğitimi verilmesi, gerek ögrencilerin gerekse sanatçilarin çalismalarindan olusan karikatür sergileri açilmasi, karikatür sanatçilarinin davet edilerek konferans vermelerinin saglanmasi, okulun sinif ve duvar gazetelerinde karikatürlere yer verilmesi gibi çalismalar yapilabilir.

Bu etkinliklerin Karikatür Sanatina ve Karikatürcülere Katkilari

Bugün popüler karikatürler yani yazili karikatürler disinda grafik mizaha çok ilgi olmamasi nedeniyle ülkemizde çok çizer olmasina ragmen az sayida karikatür kitaplari ya da albümleri yayinlanmaktadir. Karikatürcüler bastirdiklari kitaptan gelir elde etmek bir yana ellerindeki küçük birikimlerle bu isi yapmaya çalismaktadir. Ülkemizde yayincilik alaninda faaliyet gösteren firmalarin en çok önem verdikleri alanlarin basinda ders kitaplari ve yardimci kaynak kitaplar gelmektedir. Yayinevleri okul kitaplari yayinlama konusunda adeta birbirleriyle yarismaktadir. Karikatür, okullarimizda ve derslerde etkin olarak kullanilmaya baslandiginda ögretmenler, ögrenciler ve ögrenci velileri kaynak arayisina gireceklerdir. Dolayisiyla okul yayinciligi yapan yayinevleri karikatürlerle ilgili kitaplar, albümler, posterler, kartlar yayinlamaya baslayacaklardir. Böylece hem bu alanda yayimlanan eser sayisi artacak, hem de karikatürcüler daha iyi imkanlar elde edebileceklerdir.

Okullarda yetenekli ögrencilere yönelik açilan karikatür kurslari çogalacak ve bugün birkaç okulda birkaç karikatürcü dostumuzun yaptigi gibi karikatürcüler bu kurslarda eğitim verme imkanina kavusacaklardir.

Yine ögretmenlere yönelik hizmet içi kurslarda çizerler önemli rol oynayacaktir.

Belki de hepsinden önemlisi, öğretmen, ögrenci ve veliler karikatür konusunda bilinçli birer izleyici olmak için çaba gösterecektir. Bu, ülkemizdeki nüfusun büyük çogunlugunun karikatürle daha yakindan ilgilenmesi anlamina gelir ki karikatür sanati adina çok önemli bir kazanimdir.

SONUÇ

Buradaki tespitler ve örnekler elbette sinirlidir. Hem karikatür çizen hem de uzun süre ilkokul ögretmenligi yapmis olan bir eğitimcinin gözlemlerine ve uygulamalarina dayanmaktadir. Süphesiz ki bu konuda yapilacak bilimsel çalismalar daha ayrintili ve yararli sonuçlar ortaya koyacaktir.

Hepinize saygilarimi sunar, bol çizgili ve bol esprili günler dilerim.